Kiedy jelenie zrzucają poroże? Wszystko, co warto wiedzieć

Jelenie szlachetne zrzucają poroże raz w roku, najczęściej od lutego do marca. Daniele gubią je później – zwykle w kwietniu i maju. W artykule znajdziesz najważniejsze informacje o cyklu zrzucania, przyczynach, miejscach poszukiwań i obowiązujących zasadach.

Kiedy jelenie zrzucają poroże w Polsce?

Dorosłe byki w polskich lasach najczęściej pozbywają się wieńców od lutego do marca. Młodsze osobniki mogą robić to nawet w kwietniu, natomiast chore lub osłabione tracą je już w styczniu. Moment zrzucenia zależy więc od poziomu hormonów, wieku i ogólnej kondycji.

Całe zjawisko powtarza się raz w roku, dlatego ma przewidywalny rytm. Nie dotyczy wyłącznie jelenia szlachetnego – w Polsce podobny cykl przechodzą również daniel, sarna, łoś i jeleń sika, zwany też jeleniem wschodnim. U danieli termin jest wyraźnie późniejszy i przypada na kwiecień oraz maj.

Sezon, w którym można natknąć się na zrzuty, trwa zwykle od końca zimy do wiosny. Największe nasilenie tego procesu obserwuje się w marcu, a pojedyncze okazy można znajdować aż do końca kwietnia.

Jak wygląda roczny cykl poroża?

Od wiosny rozpoczyna się budowa nowego wieńca pokrytego scypułem, a latem dochodzi do stopniowego kostnienia. Jesienią byk ma w pełni uformowany wieniec, gotowy do walk podczas rykowiska. W kolejnym roku cały cykl zaczyna się od nowa.

Jeleń zrzuca poroże zawsze co 12 miesięcy, a nowa tkanka kostna rośnie przez około 4–5 miesięcy.

Od czego zależy moment zrzucenia?

Po okresie godowym poziom testosteronu u byka spada. U podstawy tyki, między możdżeniem a pieczęcią, tworzą się puste przestrzenie w tkance kostnej. Z czasem całość zaczyna się poruszać, aż w końcu odpada od czaszki.

Rana po zrzuconej strukturze szybko zarasta i pokrywa się skórą z delikatnymi włoskami. Duże okazy są gubione już na przełomie stycznia i lutego, średnie od połowy lutego do końca marca, a małe nawet w połowie kwietnia. Masywniejsza konstrukcja wymaga po prostu więcej czasu na ponowną budowę.

Jak przebiega wzrost nowego poroża?

Po oddzieleniu starej tkanki kostnej od możdżeni nowy wieniec zaczyna rosnąć wiosną. Na początku pokrywa go scypuł, czyli silnie ukrwiona i unerwiona cienka skóra. To przez nią dostarczane są substancje potrzebne do wzrostu, a naczynia krwionośne leżące pod scypułem zostawiają na powierzchni widoczne rowki.

Tempo przyrostu bywa zdumiewające – u niektórych jeleniowatych świeży twór potrafi wydłużyć się o 1,5 cm na dobę. Od zrzucenia do zakończenia wzrostu mija ponad trzy miesiące, czyli około 100 dni, a latem dochodzi do pełnego kostnienia.

Po około czterech miesiącach scypuł zasycha, a zwierzę odczuwa swędzenie i ociera wieniec o drzewa. U jeleni szlachetnych wycieranie scypułu trwa od czerwca do sierpnia, u najmłodszych osobników nawet do września. To zachowanie nazywa się czemchaniem. Soki z drzewa barwią wówczas powierzchnię – iglaste dają barwę ciemnobrązową, a liściaste jasną.

Dlaczego byki potrzebują okazałych wieńców?

Okazały wieniec, czyli obydwie tyki na głowie jelenia, to oręż używany w walkach z konkurentami. Jego wielkość i rozłożystość są sygnałem dobrych genów, zdrowia i siły. To właśnie dlatego samce inwestują tyle energii w jego coroczną odbudowę.

Po rykowisku, gdy spada poziom testosteronu, stara konstrukcja przestaje być potrzebna. U podstawy tyki zaczynają tworzyć się jamy, co stopniowo osłabia połączenie. W ten sposób dochodzi do zrzucenia.

Na formę oręża wpływają też geny, baza pokarmowa i urazy. Uszkodzenie prawej nogi może zdeformować lewą tykę, a obecność pasożytów, takich jak motylica wątrobowa, prowadzi do myłkusów. Urozmaicona dieta bogata w witaminy oraz mikro- i makroelementy sprzyja budowie mocnej konstrukcji. Częsty stres w okresie wzrostu jest bardzo niekorzystny, a jeleń szlachetny sypia zaledwie 60–100 minut na dobę, co utrudnia regenerację przy dodatkowej presji drapieżników, presji łowieckiej czy intensywnego użytkowania lasu.

Największe wieńce obserwuje się u osobników między 8 a 13 rokiem życia. Starsze byki zaczynają się cofać w rozwoju – ich tyki mogą tracić odnogi. Po zrzuceniu oręż traci wodę i w ciągu roku może stracić nawet 7% pierwotnej masy.

Czym różni się poroże od rogów?

Wiele osób błędnie traktuje te pojęcia jako synonimy. Rogi są wytworem skóry właściwej zbudowanym z keratyny, czyli białka obecnego w paznokciach i włosach. Są puste w środku i rosną przez całe życie.

Struktura noszona przez jeleniowate to natomiast wytwór kostny, pełny w środku. W Polsce mają ją głównie samce jelenia szlachetnego, sarny, łosia, daniela i jelenia sika. Wyjątkiem jest renifer, u którego obie płcie mogą wytwarzać wieniec, ale gatunek ten nie występuje naturalnie w naszym kraju.

Młody jeleń w drugim roku życia buduje pierwszy wieniec w formie szpic, czyli nierozwidlonych tyk. Dlatego takie osobniki nazywa się szpicakami. Dopiero później pojawiają się odrostki, zwane odnogami.

Gdzie szukać zrzutów?

Zrzuty można znaleźć wszędzie tam, gdzie bytują jeleniowate – na polach, łąkach, w gęstym lesie bukowym czy prześwietlonym borze sosnowym. Ważne jest obserwowanie terenu i szukanie śladów obecności zwierząt. Doświadczeni zbieracze sprawdzają przede wszystkim:

• okolice paśników i lizawek,
• leśne ścieżki i przejścia zwierząt,
• młodniki i miejsca zimowego żerowania,
• obrzeża pól i łąk w pobliżu lasu.

Początkującym często się wydaje, że znalezienie zrzutu to kwestia przypadku. W rzeczywistości wzrok musi się przyzwyczaić do konkretnych kształtów i światła odbijającego się od leżącej tkanki kostnej. Kilka pierwszych wypraw może kończyć się pomyłkami z gałęziami, ale z czasem efekty przychodzą.

Gdzie najłatwiej o zrzuty?

Największe szanse są na zimowych żerowiskach i w pobliżu miejsc dokarmiania. Poroże jest gubione także podczas przeskakiwania przeszkód czy gwałtownych ruchów w gęstych młodnikach. Warto więc przeszukiwać wąskie przejścia i okolice ogrodzeń, jeśli nie są objęte zakazem.

Jak rozpoznać miejsca bytowania jeleniowatych?

Pomocne są ślady czemchania na drzewach oraz spałowanie, czyli charakterystycznie ściągnięta zębami kora. Wysokość śladu podpowiada gatunek – sarna zostawia niski ślad, a jeleń i daniel od 140 cm do ponad 200 cm. Łoś również spałuje, ale typowym dla niego zachowaniem jest łamanie gałęzi.

Zrzut pozostawiony w lesie rozkłada się naturalnie i pod wpływem promieniowania UV staje się biały. Gryzonie i dziki chętnie go podgryzają, uzupełniając niedobór wapnia.

Jakie przepisy regulują zbieranie zrzutów?

Zbieranie zrzutów jest dozwolone na terenach lasów państwowych, podobnie jak zbieranie grzybów. Nie wolno natomiast poszukiwać ich w rezerwatach przyrody ani w parkach narodowych. W lasach gospodarczych obowiązują dodatkowe ograniczenia.

Zgodnie z ustawą z dnia 28 września 1991 r. o lasach nie można wchodzić do:

1. upraw leśnych do 4 m wysokości,
2. powierzchni doświadczalnych i drzewostanów nasiennych,
3. ostoi zwierząt,
4. źródlisk rzek i potoków,
5. obszarów zagrożonych erozją.

Dodatkowo obowiązują czasowe zakazy wstępu, na przykład podczas ścinki drzew lub polowania zbiorowego. Warto sprawdzić aktualne komunikaty na stronie miejscowego nadleśnictwa. Aby upewnić się co do granic terenów, można skorzystać z mapy Banku Danych o Lasach.

Znalezione zrzuty stają się własnością znalazcy. Można je zachować jako ozdobę, wykorzystać do wyrobu mebli albo sprzedać. Skup poroży często prowadzony jest na kilogramy lub na sztuki, jeśli mamy cały wieniec.

Podczas wypraw trzeba zachować etykę zbieracza. Należy:

• nie płoszyć zwierzyny,
• nie rozwieszać siatek ani linek,
• nie używać pojazdów spalinowych typu quad lub cross,
• nie zostawiać śmieci.

W 2013 roku leśnicy z terenu RDLP w Olsztynie przekazali zrzuty, z których powstał żyrandol w kościele w Orzechowie na Warmii. To pokazuje, że znaleziska mogą mieć również wartość artystyczną i użytkową.